Logo Rob Hordijk tekstschrijver
MENU

Storytelling: de Verlichting voorbij

Storytelling is hot

Storytelling is hot. Althans in kringen waar ze niet op een anglicisme meer of minder kijken zoals in de wereld van marketing communicatie en content marketing, maar organisatiedeskundigen en anderen kunnen er ook wat van. Filosofen bekreunen zich al sinds de dagen van Derrida over de vraag of er iets is buiten tekst, taalkundigen verdiepen zich in de syntactische aspecten van dit meeslepende taalfenomeen en psychologen hebben ontdekt dat de mens zichzelf als een verhaal ziet.

Het verhaal is er altijd geweest. Tijdens de Verlichting werden subjectieve ervaringen onwetenschappelijk gevonden, maar nu is het weer terug als story omdat er geen overtuigender waarheid is dan een persoonlijk relaas.

Een goed verhaal kruipt onder de huid van de lezer

Er zijn verschillende manieren om hetzelfde verhaal te vertellen.

2 H2 + O2 = 2 H2O

of

Op een morgen gaan twee waterstofmoleculen naar hun werk. Van de andere kant nadert een zuurstofmolecuul op weg naar huis. Op een kruising botsen ze op elkaar. De gevolgen zijn verschrikkelijk. Geen van de moleculen is ooit teruggezien. Het enige dat men heeft gevonden op de plaats van het ongeval was een plasje water.

Het eerste voorbeeld is een formule, de meest rationele vorm van kennisoverdracht. Zo is het, niet anders. Werkt altijd en overal. De feiten zijn ontdaan van ballast en ruis. Wil je wetenschap bedrijven, doe het zo.

In het tweede voorbeeld snellen de moleculen hun noodlot tegemoet, die verschrikkelijke klap, het verdampen van dromen en dierbaren en hun troosteloos voortbestaan tot de jongste dag als watermolecuul. Je had ze willen tegenhouden op dat rampzalige kruispunt. Je voelt mee met die moleculen en hun snikkende verwanten. Je voelt...

De essentie van een verhaal is dat het feit en gevoel met elkaar verbindt. Het kruipt onder de huid van de lezer en doet daar wat. Een verhaal is een vorm bestaande uit woorden, gedachten en gevoelens die ons raken.

Narratief wezen

De mens is een narratief wezen. Hij begint zijn bestaan met luisteren naar verhalen. Zo worden zijn verbale en grammaticale kwaliteiten en zijn verbeeldingskracht gevormd. Later gaat hij zelf verhalen vertellen. Hij gebruikt ze om te leren, identificeren, fantaseren, inspireren, legitimeren, integreren, imponeren, harmoniëren, manipuleren enz. Hij kan niet zonder grote verhalenvertellers als internet, smartphone, tv en af en toe een krant of boek. Muziek is een tonaal verhaal dat hem hevig beroerd. Geen wonder dat hij de wereld als een verhaal ziet en zichzelf eveneens. Je zou inderdaad gaan denken dat er niets is buiten tekst.

Laat de feiten spreken

Waarom is dat nu zo actueel? Een reden is dat het verhaal als persoonlijke getuigenis in de eeuwigdurende nadagen van de Verlichting een tijdje weg is geweest. De naakte waarheid was

2 H2 + O2 = 2 H2O.

Met deze waarheid zijn grootse dingen verricht. Die onverifieerbare flauwe kul van menselijke gevoelens was meer iets voor de cultuur. De mens is een rationeel wezen of hij moet snel zorgen dat hij er een wordt. Een keukenmixer is een apparaat van 1000 Watt met 148 hulpstukken die in de vaatwasser kunnen. Keiharde zakelijke informatie. De lezer kan op zijn vingers natellen dat dat beter is dan maar 800 Watt en 72 hulpstukken. De verwarmde buitenspiegel, de opbelbare thermostaat. Laat de feiten spreken.

Narratieve waarheid

Maar feiten zijn ook dodelijk saai. Ze hebben geen ballen. Van roken ga je dood. Dat zou toch behoorlijk overtuigend moeten zijn, maar die veronderstelling bleek onjuist. Roken is namelijk ook lekker, stoer, eigenzinnig, rustgevend en alleen erg als je het veel doet. Een femme fatale had een elegante filtersigaret tussen haar vuurrode lippen en een echte vent liet nonchalant als Marlboro-man een sigaret uit zijn mond bungelen. Sexy, dus, en dat maakt het verhaal van de aangekondigde dood kansloos. De narratieve waarheid verdrijft de feitelijke.

Politieke systemen zijn ook zo’n verhaal met eigen waarheden, zegt de Britse schrijver George Monbiot. Het nazisme maakte van een beschaafd volk een moordenaarsbende omdat het verhaal ook allerlei rechtvaardigingen leek te bevatten die het gezonde verstand verdoofden. Politieke verhalen zitten vol tendentieuze groepsgevoelens. Legio zijn de verhalen waarin rebellie de kop werd ingedrukt en de oude autocratische orde hersteld. Leve koning, volk en vaderland. Dat de rebellie misschien een veel aangenamere staatsvorm voor volk en vaderland zou hebben opgeleverd, werd door de narratieve waarheid vol pathetisch heldendom en nationalisme net zo makkelijk opzij gezet als van roken ga je dood.

Homo narrativus: de vertellende mens

Pakweg zeventig jaar geleden gebeurde er iets bijzonders. Tot dan toe was de samenleving tamelijk geluidloos geweest. De voornaamste lawaaimakers waren de wind, de dorpssmid, hoefgetrappel, een dronken matroos, een enkele auto. Muziek was een zeldzaamheid. Bij bruiloften kwam er een strijkje en konden de aanwezigen los op de dansvloer. Alleen de bovenlaag kon zich akoestisch vermaken in schouwburg of concertzaal of met een grammofoon. Toen kwam de transistorradio. Opeens had iedereen er eentje. Op elke steiger en in elke fabriekshal klonk radio Noordzee. De mens bleek een onverzadigbare honger naar muziek te hebben. Hij was veel muziekminnender dan iedereen ooit voor mogelijk had gehouden.

De vertellende mens ziet alles, voelt alles, heeft alles door, laat zich niet fucken en is soms genadeloos. En hij is gezegend met een flinke dosis collectieve intelligentie.
Aan het begin van de 21ste eeuw vond iets soortgelijks plaats maar nu op het gebied van verhalen. Met internet kwamen de sociale media en de uitnodiging aan iedereen om te vertellen wat hij deed, ging doen, had meegemaakt of waaraan hij dacht. Het leek een onzinnige vraag maar de gevolgen waren indrukwekkend. Nog verbluffender dan de ontdekking van de muzikale mens - die als luisteraar tot passiviteit was gedwongen - was die van de vertellende mens die zijn eigen verhalen schreef. Als hij niet al bestond, was de homo narrativus nu opgestaan.

“Managen die hap,” zegt het bedrijfsleven

De tweede reden voor de belangstelling voor storytelling is dit ontluiken van een nieuw soort mens. Wie dacht dat niemand geïnteresseerd zou zijn in zijn verhalen, kreeg ongelijk. Ze werden gelezen en beloond met likes en volgers. Dat merkte ook een handjevol Noord-Afrikaanse dictators die het veld moesten ruimen, een hele rij grote graaiers die in de anonimiteit van het pre-Facebooktijdperk hun gang hadden kunnen gaan, en bedrijven die ontdekten dat een enkel negatief verhaaltje over hun producten of dienstverlening kolossale gevolgen voor verkoop en beurskoers kan hebben. De vertellende mens ziet alles, voelt alles, heeft alles door, laat zich niet fucken en is soms genadeloos. En hij is gezegend met een flinke dosis collectieve intelligentie.

Wat moet je daar nu mee? Je kunt een verhaal alleen vervangen door een ander verhaal, zegt de al eerder genoemde George Monbiot. “Managen die hap,” zegt het bedrijfsleven en stelt content managers, “influencers” en professionele storytellers aan om slecht nieuws met goed nieuws te verdunnen. Al krijg je het nooit helemaal weg en blijft de lezer met die kenmerkende mengelmoes van nieuwsgierigheid, argwaan en “lekker, pùh”-gevoel zoeken naar die plaatsen waar bedotterij en marketingretoriek worden neergesabeld.

Storytelling: de Verlichting voorbij

“Asjemenou, wat een kolerezooi,” schrijft iemand uit de grond van zijn hart. Één dodelijk regel. Het zijn amper voldoende woorden voor een verhaaltje maar zij missen hun uitwerking niet.

2 H2 + O2 = 2 H2O

is ver te zoeken. Storytelling brengt de menselijke maat terug. Ruw, onbehouwen, soms wraakzuchtig, soms hartverscheurend maar altijd vol woorden die de mens raken, in zijn eigen taal en met onverifieerbare flauwe kul. De Verlichting is voorbij.

Bronnen o.m.

© 2018

Geef je commentaar

  

Free lance
tekst­schrijver

portret free lance tekstschrijver
Ik ben Rob Hordijk. Mijn leven lang schrijf ik fictie en non-fictie boeken, zakelijke tekst, levensverhalen, artikelen, blogs, columns, verhalen. Soms voor mijzelf, meestal voor anderen.
Loop je vast? Kom je er niet uit? Tekstschrijver nodig? Neem contact op.

Meer
ghost­writing:

Een ghostwriter schrijft voor jou zoals jij het had willen zeggen of had willen kúnnen zeggen. Anoniem. Boeken, artikelen, interviews, columns, blogs, zakelijke tekst en nog veel meer.
Is ghostwriting niet een beetje nep? In Ghostwriters in de literatuur krijgt de gestelde vraag een duidelijk antwoord. Welnee, hoe kan een schrijver die niet bestaat nep zijn? Elke auteur - bekend of niet - is een toevallige tussenpersoon tussen het woord en de lezer.
In Wat schrijft een ghostwriter voor je? staat dat verkopers, fiscalisten, accountants, maar ook BN'ers die aan de weg willen timmeren een ghostwriter nodig hebben om een boek, artikel, column of interview te schrijven.
Kneiterharde seks is te vinden in Ghostwriters in de media waarin een rondgang langs locaties wordt gemaakt waar ghostwriting wordt bedreven. Dan hebben we het nog niet eens over songteksten, toneel, theater, filmscripts enz.
Een ghostwriter kost wat maar levert meestal meer op. Soms doordat hij je behoedt voor een al te zonnige kijk op je eigen boek, of doordat hij er een succes van maakt. Wat kost een ghostwriter.
Je boek is klaar. Wat nu? Uitgevers geven de meeste boeken niet uit en zelf doen is ook weer zo wat. Tips om je boek uit te geven geeft een kijkje in de boekenmarkt en schetst een dilemma.


Cartoon van een allround tekstschrijver die teksten schrijft die werken