Logo Rob Hordijk tekstschrijver
MENU

De gulle gever en de blije krijger: de psychologie van het geven

"Oh Penny, you haven't given me a gift. You've given me an obligation."
Dr. Sheldon Cooper, The Big Bang Theory.


V

ooral gevers houden van cadeautjes. De krijgers zitten nogal eens met hun handen in het haar. Geven is niet altijd zo onzelfzuchtig als het eruit ziet. Cadeauwinkels zijn leveranciers van overlevingstechnieken. En weet u wat een potlatch is?

Kinderen zijn gek op cadeautjes maar veel volwassenen vinden de cadeaus die ze krijgen eigenlijk weggegooid geld. Veel mensen hebben wat ze nodig hebben en voelen zich opgelaten als ze weer eens een pakje moeten openmaken en zich blij verrast tonen met iets waar ze niet op zaten te wachten. De gever ziet dat anders. Die heeft zich misschien de haren uit het hoofd getrokken om iets aardigs te vinden en beluistert in het overbekende “dat had je niet moeten doen” alleen maar wat hij wilde horen, namelijk dat zijn cadeau wordt gewaardeerd.

Mooier om te geven dan om te krijgen

Het alom bekende feit dat het mooier is om te geven dan om te krijgen schetst precies wat het is: ongelijkheid tussen gever en ontvanger. De gever geeft en heeft daardoor het initiatief. Hij is onzelfzuchtig en lijkt alleen het welzijn van de ander voor ogen te hebben. Het maatschappelijk oordeel beziet dat met welgevallen. Maar de ontvanger zit in het nauw. Datzelfde oordeel dwingt hem in het strakke keurslijf van de blije krijger. Het is altijd mooi wat hij heeft gekregen en verbazend nuttig. Het schaamrood van zijn verlegenheid wordt aangezien voor opwinding en de houterigheid waarmee de blijken van erkentelijkheid uit zijn mond komen voor emotionele vervoering. De krijger hoopt alleen maar dat er niet ook nog een slechtberijmd gedicht uit de verpakking valt dat hardop moet worden voorgelezen.

De val van de wederkerigheid

Wie geeft, gaat een wisselwerking aan met de ontvanger waarvan de voordelen steevast aan de kant van de gever liggen. De ontvanger is kansloos. Weigeren kan redelijkerwijs niet. Wat zou de gever dan met het cadeau moeten doen? Weggooien, soms? Het maatschappelijk oordeel slaat van afschuw de handen voor ogen. Dus moet de ontvanger het wel aannemen. Maar daardoor treedt hij in de val van de wederkerigheid. Om niet voor ondankbaar te worden versleten, moet de ontvanger iets terugdoen. Hij moet op zijn beurt de gever iets geven of welwillender tegenover hem zijn en minzamer over hem gaan denken of zo. Of doen alsof maar dat komt in de praktijk vaak op hetzelfde neer.

Geschenkeconomie

Geven is het verbreken van de vrijblijvendheid die mensen normaal gesproken ten opzichte van elkaar in acht nemen. Het vervangen van de vrijblijvendheid door wat meer sociale cohesie is het thema van de potlatch, een geschenkenfestival dat in zwang was onder indianen in het Westen van de Verenigde Staten totdat het aan het einde van de negentiende eeuw bij wet werd verboden. De oorsprong stamt uit de tijd van voor de komst van de blanken. Het is misschien een van de meest onderscheidende aspecten van de Indiaanse cultuur omdat het trekken vertoont van een geschenkeneconomie, een niet-westers economisch model dat ook in andere primitieve culturen opduikt. Zo is onder de Papoea's van een eilandengroep bij Papoea Nieuw Guinea de Kula of Kula Ring in zwang waarbij arm- en halskettingen worden uitgewisseld, en hebben eilandbewoners in de Grote Oceaan een Aropa. De grondgedachte is dat de uitwisseling van geschenken – zelfs als deze alleen een symbolische of spirituele functie hebben - de saamhorigheid versterkt. Saamhorigheid en gemeenschapszin zijn op sommige plaatsen belangrijker dan bezit omdat iemand die honger heeft op grond hiervan mag verwachten dat de ander hem te eten geeft, terwijl je je bezit vaak niet kunt opeten.

Potlatch

Tijdens een potlatch komen de leden van een stam of clan bijeen en deelt een lid of familie giften uit zoals gedroogd fruit, suiker, meel, maar ook andere materiële zaken en geld. De gedachten erachter zijn tamelijk complex. Er zijn uitgesproken sociale vormen waarbij het gaat om het verdelen van de voorspoed ten bate van degenen die het minder goed hebben. Hier gaat het nog rustig toe. De goede gever wordt bedankt met ceremoniële dansen en stijgt in aanzien. Dat hij daarna als gevolg van zijn vrijgevigheid aan de grond zit, is bijzaak. Weggeven is de opzet van een potlatch en zelfs de letterlijke vertaling van dit woord dat uit de taal van de Chinook-indianen stamt, niet de vraag of je je dat ook kunt permitteren. Maar er zijn ook ruigere vormen van een potlatch. Soms wordt een naburige stam voor een potlatch uitgenodigd met geen ander doel dan deze als tegenprestatie tot een soortgelijk onthaal te verplichten. Is de andere stam niet in staat hetzelfde peil van goedgeefsheid te bereiken, dan verliest deze belangrijk aan aanzien. Dat wil geen enkele stam en dus is een krankzinnig opbieden in verkwisting het gevolg. Het summum wordt bereikt als de ene partij de kostbaarheden vernietigt die deze net van de andere heeft ontvangen. In het verleden gebeurde dat ook met slaven.

Overlevingstechniek

In een artikel in de New York Times betoogt Tara Parker-Pope dat er zoiets bestaat als een psychologie van het geven. Precies zoals we al vermoedden is het niet de ontvanger maar de gever die psychologisch gezien het meest profiteert van het cadeautje. De oorsprong voert ver terug in de tijd, naar de wortels van de evolutie. Hoe genereuzer mannen waren, des te succesvoller bleken zij in de omgang met vrouwen en het verwekken van nageslacht. Daarin verschillen oerman en -vrouw nauwelijks van hun moderne seksegenoten en evenmin van chimpansees, waarvan de mannetjes ook al doorhebben dat je seksuele gunsten kunt krijgen in ruil voor voedsel. En vrouwen die bedreven waren in het geven van bijvoorbeeld sieraden en een fijne vacht - om van het geven van henzelf in deze lichtzinnige oertijd te zwijgen - bleken dankzij de wet van de reciprociteit goed bij te dragen aan het welzijn van kostwinner en kinderen. Geven is gewoon een voortreffelijke overlevingstechniek.

De rechten van de gever

Maar wat moet je nu als ontvangend slachtoffer van andermans overlevingstechniek? Toch maar gewoon nee zeggen? “Je kunt je de ongemakken van het krijgen niet besparen door je aan het geven te onttrekken.” Dat is de conclusie van Ellen Langer, hoogleraar psychologie aan Harvard. “Als jij mij geen cadeautje mag geven, hoef je ook niet meer aan mij en de dingen die ik leuk vind te denken. Ik zou je dus van het plezier van het geven beroven.” Aan de rechten van de gever komen is een maatschappelijke wandaad. Met die conclusie stemmen vooral cadeauwinkels van harte in.

© 2012

Geef je commentaar

  

Free lance
tekst­schrijver

portret free lance tekstschrijver
Ik ben Rob Hordijk. Mijn leven lang schrijf ik fictie en non-fictie boeken, zakelijke tekst, levensverhalen, artikelen, blogs, columns, verhalen. Soms voor mijzelf, meestal voor anderen.
Loop je vast? Kom je er niet uit? Tekstschrijver nodig? Neem contact op.

Dit artikel is in gewijzigde vorm gepubliceerd in een studieboek over marketing voor kleine ondernemingen, uitgegeven door Studiewereld Laudius.


Cartoon van een allround tekstschrijver die teksten schrijft die werken